Het onbegrijpelijke
Hoewel hij zich nihilist noemde, erkende hij altijd zoiets als god, echter niet als iemand die luisteren en praten kon, maar als een kracht die het bestaan grenzeloos en eeuwig maakt. “Als ik me ga afvragen waar ik in het leven uit verscheen en waar ik na mijn dood in zal verdwijnen, kan ik niet ontkennen dat er iets is, waar ik vandaan kwam en waar ik naartoe ga. Ik kan niet ontkennen dat ik in deze wereld uit het onbegrijpelijke kwam en ook naar het onbegrijpelijke ga. Dat onbegrijpelijke waar ik vandaan kwam en waar ik naartoe ga noem ik God”, schreef hij in zijn traktaat Weg van het leven, dat na Mijn biecht verscheen. Het ietsisme, noemen we tegenwoordig zo’n denkwijze.
Hoewel hij dit onbegrijpelijke ‘iets’ niet helderder hoefde te hebben, wilde hij dit godsbeeld wel in zijn levenservaringen terug kunnen vinden, en dat leek onmogelijk te zijn. Zijn zwevend besef van de spirituele dimensie had geen wortel en geen grond. Daarom zocht hij de steun bij de kerk. Dat was echter tevergeefs. Hij begon te zien waarom: de kerk en hij richtten zich op volkomen andere zaken. Terwijl hij de onvergankelijke zin van zijn leven wilde vinden, hielden kerkelijke gezagdragers en theologen zich bezig met dogmatische vraagstukken, met het bewaken van de traditie, met interne machtsverhoudingen, met statistiek en met strategieën. Als zij met elkaar over religie spraken, bedoelden zij en hij in feite niet hetzelfde. Hún religie was voor Tolstoj zinloos.
Absoluut onbetwistbaar in de christelijke wereld waren slechts de preken van Jezus. Tolstoj ging de evangeliën bestuderen. Hij verdiepte zich in de evangelische tekst zonder zijn gedachten aan de kerkleer te meten.